ما را در تلگرام دنبال کنید
ما را در تلگرام دنبال کنید
/
جستجو در سایت
/

 


نقش زيارتگاه‌ها در هويت منظر شهر

چكيده

شهرها از روي نشانه‌هاي شهري و مشاهده عينيت‌ها و نقش خاطره‌ها در ذهن شناخته مي‌شود؛ نشانه‌هايي همچون آب، كوچه، ميدان، خيابان، فضاي باز و سبز و… همراه با جريان زندة فعاليت‌هاي جمعي و اجتماعي در شهر، از آن جمله‌اند. فضاهاي مذهبي و زيارتي در شهرهاي امروز، از جمله فضاهاي گم‌شده‌اي هستند كه مديريت شهري تنها بر بار معنايي آنها در رفتارهاي اجتماعي تأكيد مي‌كند. درحالي‌كه توجه به منظر زيارتي مي‌تواند عامل اصلي در تعريف الگويي‌ براي شهر اسلامي در ايران باشد. منظر زيارتگاه‌ها، كليدواژه‌هاي ادراك شهروندان از فضاهاي شهر است.

اين نوشتار از طريق شرح ظرفيت‌ها و عملكرد اماكن زيارتي، درصدد دستيابي به مفهومي است كه در تماميت منظر شهري، نقش مهمي را در تشكيل خاطره جمعي و فضاي شهر نزد شهروندان ايفا كند.

مقدمه

شهرها محصولي از فرهنگ مردمان هر سرزمين و متأثر از عواملي همچون اقليم، اقتصاد و …. باورها و جهان‌بيني ساكنان است. شهرها چه كوچك، چه بزرگ، در هرزمان و هر جا به دليل ويژگي‌هاي انساني خود از مراكز و پايگاه‌هاي دين، علم، هنر و ادب بوده‌اند؛ ظرفي كه همراه با گذر زمان پذيراي حادثه‌ها و ثبت خاطره‌ها شده است و بحر بزرگي از تاريخ تمدن را در دل خود جاي داده است، شهر، همچون موجودي زنده در شرايطي مساعد بدنيا آمده، رشدكرده، حركت‌كرده، رنج ديده،بيمارشده، درمان شده، تغيير چهره داده، زماني درخشيده و گاه عمري بسيار طولاني داشته، گاه از ميان رفته و نشاني و يا يادي از آن در تاريخ و خاطره‌ها به يادگار مانده است. نمونه‌هاي فراواني از شهرهاي از ميان‌رفته را مي‌توان به ويژه در آسيا، اروپا و شمال آفريقا نام برد. شهر همچون ظرفي است حامل نشانه‌ها و خاطره‌ها از تاريخ تمدن و تحول انسان در درازاي زمان.

فرضيه

اماكن عبادي و زيارتي در شهرهاي ايران، بدليل داشتن ظرفيت‌ها و پتانسيل‌هاي بالا مي‌توانند اصلي‌ترين مولفه معنا دهنده و روايت‌گر هويت و خاطره شهر، نزد ساكنان خود باشند.

شهر ايراني ـ اسلامي

پيشينه شكل‌گيري شهر در ايران را از آغاز تا امروز، مي‌توان در دو قسمت بررسي كرد. قسمت نخست، دوره پيش از اسلام و قسمت ديگر دورة اسلامي. در دوره نخست، سازمان و ساختار شهر بنابر منابع تاريخي بر پايه سلسله مراتب و نظام طبقاتي شكل مي‌گرفته است كه پس از ظهور اسلام و فروپاشي تفكر طبقاتي، محله‌ها و توسعه شهر مسير ديگري را پيش مي‌گيرد. “بعداز ظهور اسلام اين مسئله منتفي شد و محله‌ها بنابر اشتراكات موجود شكل ‌گرفتند. مثلاً براساس همشهري بودن مثل محله شيرازي‌ها و… و يا بر اساس فعاليت‌هاي مشترك،..” (پيرنيا، 1378 : 3).

شهرهاي ايراني دورة‌ اسلامي داراي فضاهاي عملكردي و مشخصه‌هايي بوده‌اند كه بسياري از آنها هنوز با همان نام كاركرد دارند و از اجزاي فضايي و شناسايي شهر به شمار مي‌آيند، مانند : خيابان، گذر، ميدان، كوچه، خانه، محله و بازار. هركجا كه مسجدي ساخته شده، محور طراحي و شكل‌گيري آن بوده، بازار و محله را به سوي خود جلب مي‌كرده و از بارزترين و مهم‌ترين مؤلفه‌هاي شناسايي و درك محله به شمار مي‌آمده است. نمونه‌هاي اين ادعا را مي‌توان در همة شهرهاي ايران و از جمله تهران مشاهده كرد. مسجد بزرگ بازار تهران شامل يك فضاي باز مياني (صحن) است كه محورهاي اصلي بازار را از غرب و شرق و خيابان را از سوي شمال به خود راه مي‌دهد و نقش اصلي را در پيوند‌ كاركردهاي مهم شهري پيرامون بر عهده دارد. فضاي عبادي آن (مسجد) در سمت جنوب و در محور قبله جاي گرفته است.

مساجد، ‌به ويژه در شهرهاي ايران علاوه بر نقش و عملكرد عبادي، پيوسته كانون تجمع‌هاي شهري، همفكري، مباحثه و فضايي براي ديدارها و كانون تعليم و تعلم بوده است. از اين رو در ميان ساير فضاهاي شهري نقشي جامعه‌محور و بسيار مهم را بر عهده داشته است. اين تمركز در فعاليت‌هاي يك نقطه از محله و شهر و نقش‌هاي چندگانه فضاي جمعي حياط مسجد، عامل مهمي در ايجاد خاطره جمعي و به دنبال آن ثبت اين نقطه از شهر به عنوان شاخص بافت در ميان شهر خواهد بود. ادراك شهر تا حدود زيادي به عناصر اصلي ادراكي شهر بستگي دارد كه مسجد با نقش‌هاي چندگانه خود در صدر آنها است.

 

مكان‌هاي زيارتي در شهرهاي ايران

پيشتر اشاره شد كه شهرها حاصل رويدادهاي تاريخي و اجتماعي بوده‌اند. در حالي‌كه شهرهاي ايران پس از ظهور اسلام توسعه پيدا مي‌كرد و گاه دستخوش حوادثي ديگر مي‌شد. اتفاق تاريخي مهمي كه نقطه عطفي در روند رويدادها شد، سفر تاريخي امام شيعيان حضرت امام رضا (ع) به ايران و به سوي خراسان بود، كه در پي آن بسياري از امامزادگان (ع) نيز با اهداف تبليغي ـ فرهنگي و روشنگري به ايران آمدند. اين بزرگان در سرتاسر كشور و در كنار مردم به مبارزه پرداختند و پس از شهادت، تربتشان زيارت‌گاه مسلمانان و كانون راز و نياز دردمندان همه اقشار جامعه شد. بدين گونه مزار امام‌زادگان(ع) تبديل به مكاني شد كه تا امروز تداوم تاريخي ـ‌ مذهبي يافته و كانون‌هاي مهم تجمع مردم را از همه اقشار جامعه شكل داده است. اين امر آن‌چنان ريشه در اعتقادات و پايه‌هاي مذهبي‌ـ ‌فرهنگي دارد كه هيچ جايي را نمي‌توان يافت كه تا اين درجه داراي جاذبه‌هاي معنوي بوده و مورد اعتماد و احترام اقشار جامعه باشد.

زيارتگاه‌ها، همان كانون‌هاي مذهبي و اجتماعي هستند كه در تداوم تاريخي خود يكي از مهم‌ترين مشخصه‌هاي شهر ايراني دورة اسلامي را رقم زده‌اند. نمونه‌هاي بسياري را مي‌توان در ايران مثال آورد كه فضاي امامزاده، نقطه اصلي درك مردم از منظر شهر شده است. امامزاده صالح تجريش بي‌آنكه در طرح جامع شهري بر اهميت و محوريت آن سرمايه‌گذاري شده باشد، به طور طبيعي و از طريق رابطه‌اي تاريخي و از نگاه منظر شهري و در انطباق با عملكرد و مفهوم پناهگاهي آن در شب و روز، بارزترين، مهم‌ترين و قوي‌ترين نشانه درك مردم از منظر شهر در آن منطقه است (تصاوير 1و2).

زيارت‌گاه‌ها در شهرهاي ايران، ظرفيت‌هاي ناشناخته‌اي در تقويت و تداوم هويت شهر است كه چنانچه نقش منظرين آنها در قوام‌بخشيدن به مفهوم شهر شناخته شود، بي‌ترديد قدرت آن را دارد تا با محور قرارگرفتن در برنامه‌هاي ساماندهي و توسعة شهري، علاوه بر ايفاي نقش خود در سيماي شهر، به تقويت پيوندهاي اجتماعي از طريق حامل‌هاي معنوي ميان شهروندان، مدد رساند. با توجه به ظرفيت دوگانة عيني و ذهني در زيارتگاه‌هاي شهرهاي ايران، مي‌توان آنها را به عنوان نقاط اوليه و اصلي هرگونه برنامه‌ريزي و طراحي منظر شهري محسوب كرد.

نتيجه‌گيري

نبايد تصور كرد كه مي‌توان از كنار هم چيدن و يا تركيب عناصر معماري اسلامي به الگوي شهر اسلامي دست ‌يافت. در مقابل لازم است از طريق سرمايه‌گذاري و مطالعه فضاهاي زيارتي و مذهبي و محور قرار دادن آنها به عنوان با ارزش‌ترين مكان‌ها و مؤلفه‌هاي سازندة‌ درك مردم از شهر و شكل‌دهندة منظر شهري و با ايجاد رابطه‌اي روشن و قابل درك ميان اين اماكن و مردم، خود را به منظر شهري اسلامي نزديك كنيم.

فهرست منابع

پيرنيا، محمدكريم (1378) آشنايي با معماري اسلامي ايران، تدوين : غلامحسين معماريان، دانشگاه علم وصنعت ايران، تهران.

صالحي، حميدرضا (1389) آرشيو پژوهشكده نظر.

مصطفي محمدي
1394/08/08
/
۱۳۹۷ يکشنبه ۲۹ مهر
/




تمامی حقوق برای شارکده و انجمن علمی شهرسازی دانشگاه آزاد اسلامی واحد اصفهان محفوظ است


Designed by Siavash Memar

Powered by DorsaPortal